Üretici fiyatlarındaki artış tüketiciye aynı anda ve aynı oranda yansımaz. Geçişin hızı ürünün stok süresine, talebe, rekabete, kur hareketine, vergilere ve şirketin kâr marjına bağlıdır. Bu nedenle ÜFE yükseldiğinde TÜFE'nin hemen aynı ölçüde artmasını beklemek de aralarında hiç bağ olmadığını düşünmek de yanlıştır.
ÜFE ve TÜFE farklı aşamaları ölçer
Yurt İçi Üretici Fiyat Endeksi (Yİ-ÜFE), ülkede üretilip yurt içinde satılan sanayi ürünlerinin üretici çıkış fiyatındaki değişimi izler. Tüketici Fiyat Endeksi ise hanelerin satın aldığı mal ve hizmetlerin nihai fiyatına bakar. Üretici ile tüketici arasında toptancı, lojistik, perakende, vergi ve hizmet maliyetleri bulunduğu için iki endeksin kapsamı aynı değildir.
TCMB'nin açıklamasında kereste maliyetinin mobilya fiyatına yansıması, üretici ve tüketici fiyatları arasındaki bağın basit bir örneği olarak verilir.[1] Ancak mobilyanın etiketini yalnızca kereste belirlemez. İşçilik, mağaza kirası, nakliye, finansman ve firmanın marjı da nihai fiyata girer. Bir başka önemli fark kapsamdır. Haberlerde izlenen Yİ-ÜFE yalnızca sanayi ürünlerini kapsar, hizmetlerin üretici fiyatları ayrı bir endekste (H-ÜFE) izlenir. TÜFE'de ise kira, lokanta, eğitim ve sağlık gibi hizmetlerin ağırlığı yüksektir.
İlk geçiş hangi ürünlerde görülür?
Kur ve küresel emtia fiyatlarına duyarlı sektörler maliyet şokuna hızlı tepki verir. Enerji, metal, kimya, plastik, kâğıt ve ithal girdiye dayalı üretimde üretici fiyatı kısa sürede yükselir. Tüketiciye geçiş ise ürünün tedarik zincirine göre değişir.
Sık alınan ve stok süresi kısa ürünlerde yeni maliyet raflara daha çabuk ulaşır. Uzun vadeli sözleşmeyle ham madde alan veya yüksek stokla çalışan firmalarda geçiş gecikir. Dayanıklı tüketim ürünlerinde şirketler liste fiyatını değiştirmeden önce kampanya, vade veya ürün paketi üzerinden ayarlama yapabilir.
Gecikme, maliyet baskısının kaybolduğu anlamına gelmez. Üretici yüksek maliyetle çalışmayı sürdürürse stoklar yenilendikçe tüketici fiyatında yeni ayarlamalar görülür. Bu nedenle ÜFE bazı sektörlerde erken uyarı sağlar. Yine de tek başına gelecekteki TÜFE'yi belirlemez.
Talep ve rekabet geçişi değiştirir
Firmanın maliyet artışını fiyatına taşıyabilmesi, müşterinin o fiyatı kabul etmesine bağlıdır. Talep güçlü ve krediye erişim kolaysa geçiş hızlanır. Talep zayıfsa şirket satış kaybetmemek için marjından fedakârlık eder veya zammı erteler.
Rekabet de aynı yönde çalışır. Çok sayıda alternatifin bulunduğu pazarda tek bir satıcının bütün maliyeti müşteriye aktarması zordur. Arzın sınırlı veya yoğunlaşmanın yüksek olduğu alanlarda geçiş daha kolaydır. TCMB'nin üretici ve tüketici fiyatlarını karşılaştıran çalışması, üretici fiyatlarının dış fiyat ve kura daha hızlı tepki verdiğini, tüketiciye geçişin ise zamana yayıldığını gösterir.[2]
Kâr marjı sonucu hızlandırır ya da yavaşlatır. Marjı yüksek firma geçici maliyet artışını bir süre üstlenebilir. Marjı dar işletme ise küçük bir artışı bile fiyatına taşımak zorunda kalır. Maliyet gerilediğinde de şirket önce geçmiş dönemde aşınan marjını onarmayı tercih eder.
Vergiler iki endeks arasındaki bağı ayrıca değiştirir. Üretici fiyatı vergi hariç izlenir, tüketicinin ödediği nihai bedele ise KDV ve ÖTV gibi vergiler girer. Vergi ayarlaması üretim maliyeti değişmeden TÜFE'yi yükseltir. Sübvansiyon veya yönetilen fiyat uygulaması ise maliyet geçişini bir süre sınırlar.
ÜFE-TÜFE makası nasıl okunmalı?
ÜFE'nin TÜFE'den hızlı yükselmesi üretim zincirinde baskı biriktiğine işaret eder. Farkın tamamının ileride tüketiciye aktarılacağı anlamına ise gelmez. İhracat payı, verimlilik, talep koşulları ve kurun sonraki seyri sonucu değiştirir.
TÜFE'nin daha hızlı arttığı dönemler de vardır. Kira, hizmet, vergi veya güçlü iç talep tüketici fiyatını yukarı taşırken sanayi üretici fiyatları sakin kalır. Bu yüzden makasın yönü kadar nedeni de önemlidir.
Kısa sorular
ÜFE artarsa TÜFE mutlaka artar mı? Baskı yaratır. Geçişin oranı ve zamanı ise stok, talep, rekabet ve marja göre değişir.
ÜFE neden daha oynaktır? Kur, emtia ve ithal girdi maliyetlerine daha hızlı tepki verir; hizmetler ise Yİ-ÜFE'nin dışındadır.
ÜFE öncü gösterge midir? Bazı sektörlerde yararlı bir erken sinyaldir. Tek başına gelecekteki TÜFE'yi belirlemez.