Kısa cevap: psikoloji ortadan kalkmıyor, yer değiştiriyor ve bu yer değiştirmenin ne olduğunu marshmallow deneyi çok net gösteriyor. Walter Mischel ve Ebbe Ebbesen'in deneyinde marshmallow çocuğun gözü önündeyken çocuklar ortalama üç dakika dayandı; gözden saklandığında dokuz dakika [6]. Marshmallow gözdeyken dayanabilen az sayıda çocuk da en iradeli olanlar değildi; gözünü kapatanlar, başını çevirenler, kendi kendine konuşanlardı. Yani bekleyebilen çocuk kendini değil, masayı değiştirmişti. Kural da bunu yapar: ne zaman girip ne zaman çıkacağınıza sıcak anda karar vermenizi engeller, çünkü o karar masada, soğukken, kuralın içine yazılmıştır. Ekrandaki sayı belirdiğinde soru çoktan cevaplanmıştır; marshmallow masada değildir.
Bunun işe yaradığını gösteren deneyler var ve sınırını da onlar çiziyor. Weber ve Camerer'in deneyinde pozisyonlar dönem sonunda kendiliğinden kapanınca eğilim büyük ölçüde kaybolmuştu [1]. Urs Fischbacher, Gerson Hoffmann ve Simeon Schudy aynı düzeneği bir adım ileri götürdü: katılımcıların bir kısmına önceden stop ve kâr al emri koyma imkânı verdiler, emir seviyeye gelince kendiliğinden çalıştı. Bu grupta eğilim tersine dönme noktasına kadar küçüldü [20]. Aynı karar, farklı saat: çıkış soğukken verilmiş, sıcakta yalnızca uygulanmıştı. Deneyin asıl öğretici kısmı üçüncü grup. Onlara emir yerine hatırlatma verildi; seviye geldiğinde ekran "planınız burada satmaktı" dedi, satmadı. Hatırlatma işe yaramadı. Kural, eli devreden çıkardığı yerde çalıştı; ele "hadi" dediği yerde çalışmadı. Bir sınır daha var: emirler kaybedeni bırakmayı sağladı, kazananı tutmayı sağlamadı. Kazananı erken satan el emri beklemedi. Marshmallow kayıp tarafında saklanabiliyor; kazanç tarafında hâlâ masada.
Bu yüzden kural elinizden her şeyi almıyor ve almadığı şeylerin listesi kısa. Sinyale uyup uymamak sizin. Ne kadar büyük gireceğiniz sizin. Üç zarardan sonra sistemi açık tutmak sizin. Bu üç kapı kuralın eksiği değil, ustalığın yeri. Bir de planın kendisi var: birinci bölümdeki hesap kuralın içinde de geçerlidir, ödül riskten küçük yazılmışsa en disiplinli kural da kaybeder. Kuralın yaptığı, karar kapısı sayısını her mumdan bu birkaçına indirmek.
Kalan kapılar için de kuralın bir katkısı var ve üçüncü bölümün hafıza sorununu tam buradan çözüyor. Kural yazılıysa kayıt kafanın dışındadır. Kuralın söylediği çıkış bir yerde yazılıdır, elin yaptığı çıkış hesapta yazılıdır; ikisinin farkı işlem başına tek bir sayıdır. Birinci bölümdeki makas, plandaki oranla gerçekleşen oran arasındaki fark, artık tahmin değil ölçümdür. Sapmayı hatırlamak gerekmez; sapma orada durur. Kural sadece ne yapılacağını söylemez, neden yapılacağını da yazar; gerekçesi yazılı bir karardan ayrılınca ayrıldığınız yer görünür. Glaser ve Weber'in yatırımcıları öğrenemiyordu çünkü kendi geçmişlerini bilmiyorlardı [18]; kayıt dışarıda tutulunca o mazeret kalmaz.
Kazancı taşımak ve kaybı bırakmak bir karakter sınavı değil. Ekranda kazancı gören herkesin eli aynı yere gidiyor, kaybı gören herkesin eli aynı yerde duruyor; en tecrübeliler de dâhil. Fark kişide değil, masada. Marshmallow gözden çekilince çocuk bekleyebiliyor; karar soğukken yazılıp kayıt dışarıda tutulunca trader da. Plana uymak burada amaç değil, başlangıç: uyulan planın kaydı olur, kaydı olan plan geliştirilir. Bu, plan hiç esnemez demek değil. Piyasa planın öngörmediği bir şey yaptığında esnetmek ustalığın kendisidir; yeter ki esnetmek de bir karar olsun. Gerekçesini önceden yazabildiğiniz sapma bir karardır; gerekçesi sonradan bulunan sapma, savrulmadır. Geriye kalan birkaç kapı sizin ve hangisinden neden geçtiğiniz artık yazıyor.
Kaynakça
Weber, M. & Camerer, C. F. (1998). The disposition effect in securities trading: An experimental analysis. Journal of Economic Behavior & Organization, 33(2), 167–184.
Odean, T. (1998). Are investors reluctant to realize their losses? Journal of Finance, 53(5), 1775–1798.
Barber, B. M. & Odean, T. (2000). Trading is hazardous to your wealth: The common stock investment performance of individual investors. Journal of Finance, 55(2), 773–806.
Dhar, R. & Zhu, N. (2006). Up close and personal: Investor sophistication and the disposition effect. Management Science, 52(5), 726–740.
Jin, L. & Scherbina, A. (2011). Inheriting losers. Review of Financial Studies, 24(3), 786–820.
Mischel, W. & Ebbesen, E. B. (1970). Attention in delay of gratification. Journal of Personality and Social Psychology, 16(2), 329–337.
Kahneman, D. & Tversky, A. (1979). Prospect theory: An analysis of decision under risk. Econometrica, 47(2), 263–291.
Tversky, A. & Kahneman, D. (1992). Advances in prospect theory: Cumulative representation of uncertainty. Journal of Risk and Uncertainty, 5(4), 297–323.
Imas, A. (2016). The realization effect: Risk-taking after realized versus paper losses. American Economic Review, 106(8), 2086–2109.
Shefrin, H. & Statman, M. (1985). The disposition to sell winners too early and ride losers too long: Theory and evidence. Journal of Finance, 40(3), 777–790.
Thaler, R. H. & Johnson, E. J. (1990). Gambling with the house money and trying to break even: The effects of prior outcomes on risky choice. Management Science, 36(6), 643–660.
Coval, J. D. & Shumway, T. (2005). Do behavioral biases affect prices? Journal of Finance, 60(1), 1–34.
Lo, A. W., Repin, D. V. & Steenbarger, B. N. (2005). Fear and greed in financial markets: A clinical study of day-traders. American Economic Review, 95(2), 352–359.
Dietvorst, B. J., Simmons, J. P. & Massey, C. (2015). Algorithm aversion: People erroneously avoid algorithms after seeing them err. Journal of Experimental Psychology: General, 144(1), 114–126.
Hilary, G. & Menzly, L. (2006). Does past success lead analysts to become overconfident? Management Science, 52(4), 489–500.
Loewenstein, G. (2005). Hot-cold empathy gaps and medical decision making. Health Psychology, 24(4S), S49–S56.
Lo, A. W. & Repin, D. V. (2002). The psychophysiology of real-time financial risk processing. Journal of Cognitive Neuroscience, 14(3), 323–339.
Glaser, M. & Weber, M. (2007). Why inexperienced investors do not learn: They do not know their past portfolio performance. Finance Research Letters, 4(4), 203–216.
Goetzmann, W. N. & Peles, N. (1997). Cognitive dissonance and mutual fund investors. Journal of Financial Research, 20(2), 145–158.
Fischbacher, U., Hoffmann, G. & Schudy, S. (2017). The causal effect of stop-loss and take-gain orders on the disposition effect. Review of Financial Studies, 30(6), 2110–2129.
Genel kaynak: Nofsinger, J. R. (2021). Yatırım Psikolojisi (çev. S. Gazel), 5. basım. Nobel Yayıncılık.