Enflasyonun düşmesi, fiyatların gerilemesi değil, fiyatlar genel düzeyinin daha yavaş arttığı anlamına gelir. Geçen yıl 100 liradan 150 liraya çıkan bir ürün bu yıl 180 liraya yükselirse ürün yine pahalanmıştır. Buna karşılık artış oranı yüzde 50'den yüzde 20'ye indiği için enflasyon düşmüştür. Günlük hayatta kafa karıştıran nokta budur.
Enflasyon fiyatı değil artış hızını ölçer
Enflasyon, geniş bir mal ve hizmet sepetindeki ortalama fiyat değişimini ölçer. Bu nedenle açıklanan oran ile mağazada görülen etiket aynı şey değildir. Araç yavaşladığında geriye gitmediği gibi, enflasyon yavaşladığında da fiyat seviyesi kendiliğinden eski yerine dönmez. TCMB'nin fiyat istikrarı tanımı da fiyatların hiç değişmemesine dayanmaz. Amaç, fiyatlar genel düzeyindeki uzun süreli ve yüksek oranlı hareketleri önlemek ve paranın satın alma gücünü korumaktır.[1] Başarılı bir dezenflasyon sürecinde ilk değişen şey etiketlerin yönü değil, zamların sıklığı ve büyüklüğüdür. Fiyatların genel olarak düşmesine deflasyon denir. Bazı ürünlerin ucuzlaması ise tek başına deflasyon anlamına gelmez. Mevsim, kampanya, teknolojik gelişme veya rekabet belirli ürünleri ucuzlatırken sepetin geri kalanı artmaya devam edebilir.
Fiyatların geri gelmesini ne engeller?
Bir maliyet düştüğünde satış fiyatı çoğu zaman aynı hızla gerilemez. Firma önce daha pahalıya aldığı stoku eritir. Kira, ücret, vergi ve finansman gideri o sırada değişmez. Kur düşse bile toplam maliyetin yalnızca bir bölümü rahatlar. Rekabetin gücü de sonucu değiştirir. Satıcının çok olduğu pazarda maliyet düşüşü kısa sürede kampanyaya dönüşür. Alternatifin az olduğu alanda ise şirket önce aşınan kâr marjını onarır. Ücret ve kira sözleşmeyle belirlenip aşağı yönlü kolay değişmediği için hizmetlerde dönüş daha da yavaştır.
Rahatlama ne zaman hissedilir?
Hanenin karşısındaki fiyat düzeyi bu ayın oranıyla değil, birkaç yılın birikmiş zamlarıyla oluşmuştur. Bu yüzden yıllık enflasyonun gerilemesi aynı ay hayat pahalılığını ortadan kaldırmaz. Rahatlama için aylık artışların kalıcı biçimde yavaşlaması ve gelirlerin fiyatlardan daha hızlı yükselmesi gerekir. Veriyi okurken yalnızca yıllık orana bakmak yetmez. Aylık ana eğilim, çekirdek göstergeler ve fiyat artışlarının kaç ürüne yayıldığı birlikte izlenmelidir. Baz etkisi yıllık oranı değiştirir, güncel baskının gerçekten zayıflayıp zayıflamadığını ise aylık hareket daha açık gösterir. Tüketicinin kendi harcama sepeti de resmî ortalamadan farklıdır. Bütçesinde kira ve gıdanın payı yüksek olan hane, bu kalemler ortalamadan hızlı arttığında açıklanan orandan daha ağır bir hayat pahalılığı yaşar. Bu fark verinin yanlış olduğunu değil, ortalama ile kişisel deneyimin aynı şeyi ölçmediğini gösterir.
Kısa sorular
Enflasyon sıfır olursa fiyatlar düşer mi? Hayır. Ortalama fiyat seviyesinin değişmediği anlamına gelir. Genel bir düşüş için enflasyonun negatif olması gerekir.
Enflasyon düşünce hayat pahalılığı biter mi? Hemen bitmez. Önce zamlar yavaşlar; satın alma gücü, gelirler fiyatlardan hızlı arttığında toparlanır.
Bazı ürünler ucuzlarken enflasyon nasıl pozitif kalır? Çünkü TÜFE, farklı ağırlıklara sahip çok sayıda fiyatın ortalamasıdır.