"Lenin'in kapitalist sistemi ortadan kaldırmanın en iyi yolunun paranın itibarını ortadan kaldırmak olduğunu ileri sürdüğü söylenir... Lenin kesinlikle haklıydı. Toplumun mevcut temelini yıkmanın paranın itibarını ortadan kaldırmaktan daha ustaca ve daha kesin bir yolu yoktur. Yıkım süreci iktisadi kanunun bütün güçlerini içerir ve bunu milyonda bir insanın bile teşhis edemeyeceği bir biçimde gerçekleştirir." — J.M. Keynes[1]
Avrupa projesi, iddia edildiği gibi yalnızca Aydınlanma ideallerinin zaferi değildi; üç ayağa dayanan ucuz bir dış jeopolitik arbitrajdı: sıfır maliyetli ABD güvenlik şemsiyesi[3], ucuz Rus boru hattı gazı[2] ve sınırsız Çin pazarı. Bu üç payanda ayakta kaldığı sürece bütçe birliği olmadan kurulan parasal birlik, egemenliğin en çetin sorusunu, nihai bütçe, vergilendirme ve borçlanma yetkisini erteleyebildi. 2022 Ukrayna savaşı üç payandayı aynı anda kesti.
Asıl fay hattı finansal cephede kırıldı. Bir merkez bankasının başka bir para cinsinden rezerv tutması, ihraççı egemenin o mülkiyete siyasi tasarrufla dokunmayacağı akdine dayanır; Batı'nın Rusya Merkez Bankası rezervlerini dondurması[4], itibari paranın (fiat money) "tarafsız değer saklama aracı" vasfını bir gecede yok etti ve rezervleri şarta bağlı senede çevirdi. Küresel merkez bankalarının 2022'den 2024'e üç yıl üst üste 1.000 tonu aşan rekor altın alımları[5] geçici bir emtia spekülasyonu değil, mülkiyet zemini aşınan bu yeni mimarinin rasyonel fiyatlamasıdır; altın, hiçbir egemene muhtaç olmayan, ihraççısı ve karşı taraf riski bulunmayan başat anti-itibari varlıktır.
Dış sübvansiyonlar çekilince Avrupa, yıllardır ertelenen kurumsal çıplaklığıyla baş başa kaldı: ortak bir bütçe ve egemenlik otoritesi olmadan, yalnızca tek bir para birimiyle bu fatura taşınabilir mi? Kıtanın sıkışması bir yönetim beceriksizliği değil, kurucu tasarımın 1789'da örülen duvarına toslamasıdır.
1.1 Yol Bağımlılığı: 1789'un Bütçe Hakkı
Brüksel'de neden ortak bir maliye bakanlığı ya da vergi otoritesi kurulamıyor? Çünkü 1789, bütçe hakkını, kimden ne kadar vergi toplanacağını ve nereye harcanacağını belirleme yetkisini, kanla tarif edilmiş bir ulusal egemenlik alanı kıldı. Vergi koyma yetkisi meşruiyetini halktan alan parlamentoya aittir, çünkü arkasında bir demos, siyasal iradeye ve ortak kadere sahip bir millet vardır. Kıta ölçeğinde homojen bir "Avrupa Milleti" yoktu ve bugün de yok; demosun olmadığı yerde merkezi bir transfer birliği dayanışma olarak değil, bir ulusun diğerinin sırtından geçindiği bir "mali sömürü" olarak algılanmaya mahkûmdur.
1.2 Duvarı Bilerek Seçilen Kural: Werner'den Delors'a
Bu duvarı gören mimarlar ne yaptı? Yapılması gerekeni biliyorlardı: tek bir merkez bankası varsa, asimetrik şokları emebilecek ortak bir maliye politikası, yani bütçe, vergilendirme ve borçlanma yetkisi şarttır. 1970 Werner Raporu[6] parasal birliğin ancak Topluluk düzeyinde, Avrupa Parlamentosu'na hesap veren bir ekonomi politikası karar merkeziyle mümkün olacağını yazdı. 1977 MacDougall Raporu[7] bunu bilanço büyüklüğüne çevirdi: yalnızca parasal birliği işletebilmek için Topluluk bütçesinin GSYH'nin en az %2 ila %2,5'ine, nihai aşamada %5 ila %7'sine ulaşması gerekiyordu. Aksi halde devalüasyon silahı elinden alınan devletlerin yerel dengesizlikleri sistemik yangına dönüşecekti.
1989 Delors Raporu bu federal patikayı terk etti; mali karar merkezi ve transfer bütçesinin yerini açık tavanı, borç sınırı ve merkez bankasından hazineye finansman yasağı aldı. Rapor, piyasa disiplininin tek başına yetmeyeceğini de yazmıştı, kimi zaman fazla yavaş ve zayıf, kimi zaman fazla ani ve yıkıcı. Kural, yetmeyeceği bilinerek seçildi.[8] AB bütçesinin bugün GSYH'nin yalnızca %1'inde (190 milyar euro) çakılı kalmasının[9] kökeni bu bilinçli geri çekilmedir: demos kurulamayınca devlet kuralla ikame edildi.
1.3 Bütçesi Olmayan Paranın İtibarı
Bütçesi olmayan bir sistem faturayı meclis kararıyla değil, kuralın, muhasebenin ve bilançonun ardında dağıtır; dağıtım gizlendiği ölçüde faturanın kaynağı da görünmez olur. Keynes'in aksiyomu tam bu boşlukta anlam kazanır. Söz konusu itibar kaybı yalnızca kontrolsüz banknot basmanın enflasyonu değildir. Para, bir toplumun mülkiyet, emek, borç ve adalet ilişkilerini birbirine bağlayan sözleşmedir; devlet birikmiş borcun faturasını ister açıkça vergiyle, ister paranın değerini eriterek, ister maaş ve kamu hizmetini kısarak dağıtsın, o sözleşmeye dokunur. Hiçbir bölüşüm tercihi masum değildir: örtülü vergi istisnaları ya da batık bankanın faturasını topluma yayan bilanço operasyonları da para basmak kadar paranın kurumsal zeminini zedeler. En tehlikelisi Keynes'in işaret ettiği teşhis imkânsızlığıdır: fatura muhasebe hilelerinin ve teknokratik jargonun ardına gizlendiğinde toplum kaybını görür, kaynağını göremez; teşhis konulamayınca algı yön değiştirir.
Euro mimarisi bu bölüşüm krizini çözecek kanalları baştan tıkadı. Ulusal para politikasını ve kur esnekliğini ilga etti, karşılığında merkezde meşru bir vergilendirme ve transfer kapasitesi kurmadı: Brüksel'in kendi vergisi, hazinesi ve tahvili yoktu. Geriye tek patika kaldı: kur düşürülemediği için maliyeti içeride düşürmek, yani içsel devalüasyon. Euro, fiyat istikrarı kuralıyla paranın biçimsel itibarını korurken faturayı doğrudan emeğin ve reel sektörün sırtına yükleyerek toplumsal sözleşmenin kurumsal itibarını dinamitledi. Bütçesi olmayan bir para birliğinin elinde yalnızca kural kalmıştı; hazinesi olmayan kuralın gücü ise onu kuruculara karşı uygulayacak iradeden fazla değildir, ve o iradenin ilk günden var olmadığı görülecekti.