Mal fiyatları sakinleşirken restoran, kira, eğitim, bakım ve kişisel hizmet fiyatlarının yüksek hızla artması olağan dışı değildir. Mallar kur ve emtia maliyetlerine hızlı tepki verirken hizmetlerin ana gideri çoğu zaman ücret ve kiradır. Bu giderler sözleşmelerle ve geçmiş enflasyona bakılarak güncellendiği için hizmet enflasyonu daha yavaş düşer.
Hizmet üretimi insan emeğine dayanır
Elektronik ürünün maliyetinde ithal parça ve lojistik öne çıkar. Saç kesimi, özel ders, restoran servisi veya muhasebe hizmetinde ise çalışan zamanı ve iş yeri gideri daha büyük pay tutar. Ücretler yılda bir veya birkaç kez ayarlanır, yapılan artış kolayca geri alınmaz.
Enflasyon yükseldiğinde çalışan kaybettiği satın alma gücünü telafi etmek ister. İşveren açısından bu artış hizmet fiyatına yansıtılması gereken yeni bir maliyettir. Sonraki aylarda enerji veya kur gerilese bile ücret eski seviyesine dönmez. Bu nedenle hizmet fiyatı maliyet şokuna daha geç ama daha uzun süre tepki verir.
Verimlilik farkı da önemlidir. Fabrika yeni makineyle aynı çalışan sayısıyla daha fazla ürün üretir. Bir öğretmenin, doktorun veya kuaförün aynı sürede hizmet verdiği kişi sayısını kaliteyi bozmadan artırması daha zordur. Ücret artışı verimlilikle karşılanamadığında birim hizmet maliyeti yükselir. İktisatta bu olgu Baumol etkisi olarak bilinir.
Kira ve sözleşmeler geçmişi taşır
Hizmet işletmelerinin önemli giderlerinden biri kiradır. Kira sözleşmeleri farklı aylarda yenilendiği için geçmişteki yüksek enflasyon yıl boyunca parça parça yeni maliyete dönüşür. Bugünkü enflasyon yavaşlasa bile altı ay önce yüksek oranla yenilenen sözleşme işletmenin fiyatında kalır.
Benzer yapı okul, sigorta, aidat, bakım ve abonelik sözleşmelerinde görülür. Fiyatlar her gün değişmek yerine belirli tarihlerde topluca ayarlanır. İşletme yalnızca bugünün maliyetini değil, bir sonraki yenilemeye kadar karşılaşacağını düşündüğü artışları da hesaba katar.
TCMB'nin hizmet enflasyonu çalışması, geçmiş enflasyona endeksleme eğiliminin hizmetlerde güçlü olduğunu ve talep ile maliyet şoklarının etkisini zamana yaydığını gösterir.[1] Ücret ve kira bu ataleti besleyen başlıca unsurlardır.
Hizmet stoku tutulamaz
Satılmayan telefon daha sonra satılabilir, boş kalan otel odası veya kullanılmayan randevu ertesi güne taşınamaz. İşletme müşteri gelmese de personel ve kira giderini öder. Talep güçlü olduğunda kapasite kısa sürede artırılamadığı için fiyat kolayca yükselir. Talep zayıfladığında firma fiyat indirmek yerine çalışma saatini azaltabilir.
Hizmetlerin kalitesini karşılaştırmak da daha zordur. Aynı model telefonun fiyatı kolayca kıyaslanır. Doktor, okul, restoran veya tamir hizmetinde konum, güven ve deneyim fiyat karşılaştırmasını güçleştirir. Tüketicinin alternatif değiştirme maliyeti arttıkça satıcının fiyatı koruma gücü yükselir.
Hizmet enflasyonu nasıl yavaşlar?
İlk koşul, aylık enflasyon ve beklentilerde kalıcı düşüştür. İşletmeler gelecekteki maliyeti daha düşük tahmin ettiğinde tarifeye eklediği güvenlik payı azalır. Talebin kapasiteyle daha uyumlu hâle gelmesi de zam yapmayı zorlaştırır.
Ücret artışının verimlilikle desteklenmesi ve konut ile ticari gayrimenkul arzının genişlemesi maliyet baskısını sınırlar. TCMB'nin yakın dönem değerlendirmelerinde kira ve eğitim gibi geçmiş enflasyona duyarlı kalemlerin hizmet fiyatlarındaki direnci beslediği vurgulanır.[2] Dönüşün kalıcı sayılması için tek bir düşük ay yerine fiyat değiştirme sıklığının ve sözleşme yenileme oranlarının da gerilemesi gerekir.
Zam takvimi aylık veriyi zaman zaman yanıltıcı gösterir. Okul ücretleri eğitim dönemi öncesinde, sigorta ve üyelik bedelleri sözleşme tarihinde, kiralar her hanenin yenileme ayında değişir. Bir ayda görülen yüksek hizmet enflasyonu her zaman bütün sektörlerde aynı anda yeni bir bozulma yaşandığı anlamına gelmez. Daha önce alınmış kararların takvime bağlı yansıması olabilir. Yine de yüksek oranların her yenileme döneminde tekrarlanması ataletin sürdüğünü gösterir.
Kısa sorular
Hizmet enflasyonuna hangi harcamalar girer? Kira, lokanta, otel, ulaşım hizmetleri, eğitim, sağlık, bakım ve kişisel hizmetler başlıca örneklerdir.
Hizmet fiyatları neden geri düşmez? Ücret ve kira gibi giderler aşağı yönlü katıdır, sözleşmeler de fiyat indirimini geciktirir.
Hizmet enflasyonunun düşmesi neden önemlidir? Geniş ve kalıcı bir harcama grubundaki yavaşlama, dezenflasyonun daha sağlam olduğunu gösterir.