Aylık enflasyon ile yıllık enflasyon farklı dönemleri karşılaştırır. Aylık oran fiyatların bir önceki aya göre değişimini, yıllık oran ise bugünkü fiyat düzeyinin on iki ay öncesine göre değişimini gösterir. Bu nedenle aylık artış yavaşlarken yıllık enflasyon yükselebilir. Görünürdeki çelişkinin kaynağı baz etkisidir.
İki oran farklı sorulara cevap verir
Aylık enflasyon güncel fiyat hareketini daha hızlı gösterir. Fiyat endeksi ocakta 100, şubatta 104 ise aylık artış yüzde 4'tür. Bir yıl önceki şubat endeksi 80 ise yıllık değişim yüzde 30 olur. İki oran aynı veriden hesaplanır ama başlangıç noktaları farklıdır.
TÜİK, TÜFE'yi hanelerin satın aldığı mal ve hizmetlerin fiyat değişimini izlemek için hesaplar. Sepet, ağırlıklar ve fiyat derleme yöntemi toplumun tüketim yapısını temsil edecek şekilde düzenlenir.[1] Aylık, bir önceki yılın aralık ayına göre ve yıllık oranlar bu endeksin farklı tarihler arasındaki karşılaştırmalarıdır.
Baz etkisi yıllık oranı nasıl değiştirir?
Yıllık hesap her ay yenilenir: En yeni ay hesaba girer, geçen yılın aynı ayı çıkar. Yıllık oranın yönünü de yalnızca bu iki ayın karşılaştırması belirler. Bu ayın artışı hesaptan çıkan ayın artışından büyükse yıllık oran yükselir, küçükse düşer. Bu ayın artışının geçen aya göre gerilemiş olması yönü değiştirmez.
Örneğin geçen yıl martta fiyatlar hiç artmamış, bu yıl martta yüzde 2 yükselmiş olsun. Hesaptan çıkan sıfır artışın yerine yüzde 2 girdiği için yıllık oran yükselir. Geçen yıl martta yüzde 8, bu yıl yüzde 3 artış yaşansaydı yıllık oran düşerdi. Fiyatlar bu yıl da artmıştır, yalnızca hesaptaki yüksek artışın yerini daha düşük bir artış almıştır.
TCMB baz etkisini, geçmiş dönemdeki yüksek veya düşük değerlerin güncel yıllık oran üzerindeki matematiksel etkisi olarak açıklar.[2] Bu yüzden yalnızca yıllık başlığa bakmak, mevcut fiyatlama eğilimini olduğundan iyi veya kötü gösterebilir.
Enflasyon verisi nasıl okunmalı?
Önce aylık artışa, ardından bu artışın mevsim koşullarına göre olağan olup olmadığına bakılır. Gıda ve enerji gibi oynak kalemleri ayıran çekirdek göstergeler ana eğilim hakkında fikir verir. Tek bir ay yerine birkaç aylık seyir, geçici hareketlerin etkisini azaltır.
Yıl sonu enflasyonu ile on iki aylık ortalama da aynı şey değildir. Aralık ayındaki yıllık oran yalnızca iki aralık arasındaki farktır. On iki aylık ortalama ise son bir yılın bütün aylarını taşır ve bu nedenle daha geç yön değiştirir. Haberde “enflasyon düştü” denildiğinde hangi oranın kastedildiğini sormak gerekir.
Kısa sorular
Yıllık enflasyon düşerse o ay fiyatlar düşmüş müdür? Hayır. Aylık fiyat artışı sürerken yıllık oran baz etkisiyle gerileyebilir.
Baz etkisi fiyatları gerçekten düşürür mü? Hayır. Hesaplanan yıllık oranı değiştirir, güncel fiyat seviyesine dokunmaz.
Tek aylık veri eğilimi gösterir mi? Çoğu zaman yeterli değildir. Birkaç aylık hareketi birlikte okumak daha sağlıklıdır.